Huys Gibraltar - Geschiedenis van Pakhuis de Zwijger

Huys Gibraltar

inloggen

voor bewoners

wie is er online

We hebben 8 gasten online

Gibraltar

home

nieuws

buurt

Geschiedenis van Pakhuis de Zwijger

buurt

dinsdag 28 november 2006 01:25

Stadsherstel Amsterdam heeft als medefinancier van de renovatie van Pakhuis de Zwijger de geschiedenis van het gebouw en de directe omgeving laten opschrijven.

Hieronder vind je meer informatie over de geschiedenis van Pakhuis de Zwijger.

Pakhuis De Zwijger

_{architect: ir. I. de Bie Leuveling Tjeenk (vormgeving),

ir. K. Bakker (constructie)

boekjaar: 1933-34

bouwstijl: zakelijk-expressionistisch}
De Oostelijke Handelskade

Op 1 november 1876 werd het Noordzeekanaal officieel geopend. Amsterdam werd hiermee bereikbaar voor schepen met grote diepgang. Maar doordat de oude haven al sinds de achttiende eeuw met verzanding te kampen had, was die totaal ongeschikt om de moderne vaartuigen te ontvangen. Bovendien had de gemeenteraad onder druk van de regering op 23 juni 1869 besloten in te stemmen met de bouw van een centraal station in het Open Havenfront. De stad heeft nog geprobeerd de belangen van scheepvaart en spoorweg te verenigen, met het aanbrengen van grote doorvaarten in de spoorlijnen, maar het constante op- en neerlaten van de bruggen veroorzaakte groot oponthoud voor zowel de scheepvaart als het spoorwegverkeer. Vandaar dat op 26 augustus 1874 door de raad werd besloten om langs de Oosterdoksdijk een handelsbank met binnenhaven aan te leggen. In 1879 was 400 meter (van de geplande 2000) gereed voor exploitatie.

Een andere reden om een nieuwe, moderne kade aan te leggen, was de exploitatie van de (dure) stoomschepen. Deze waren alleen rendabel te krijgen door ze zo veel mogelijk rondreizen per jaar te laten maken. Terwijl de zeilschepen soms maanden in de oude haven stillagen, moes- ten de stoomschepen zo snel mogelijk geladen en gelost kunnen worden met moderne kranen, waarvoor in de oude haven geen plaats was. Na enige aanloopproblemen werd in 1884 het eerste pakhuis op de Handelskade geopend. Het werd gebouwd voor de NV Handelskade, naar ontwerp van W. van Lookeren Campagne en E. Confeld ven Felbert. Het tweehonderd meter lange gebouw, bestond uit drie delen: Azië, Europa en Afrika. Hiermee kreeg Amsterdam het eerste moderne pakhuis gelegen aan diep water en spoor.

Het Blaauwhoedenveem, dat in 1886 de NV Handelskade had overgenomen en daarmee eigenaar was geworden van het pakhuis Azië/Europa/Afrika, liet in 1893-1895 een tweede pak- huis neerzetten. Het 100 meter lange gebouw bestond uit twee delen, Amerika en Australië, en was ontworpen door H. Moen en G. van Arkel. In hetzelfde jaar als de Oplevering van Amerika/Australië werd de Handelskade voltooid. Deze was in fasen uitgebreid en mat nu bijna 2200 meter.

Pakhuis De Zwijger
Tijdens de crisisjaren werd pakhuis De Zwijger aan de Oostelijke Handelskade gebouwd naar ontwerp van ir. I. de Bie Leuveling Tjeenk (vormgeving) en ir. K. Bakker (constructie). Opdrachtgever was het Blauwhoedenveem-vriesseveem, zo geheten na een fusie tussen beide vemen in 1917. Door concentratie langs het IJ van de Amsterdamse activiteiten wilde het Blaauwhoedenveem-vriesseveem kosten besparen. Tegelijkertijd werden de al pakhuizen Europa en Afrika aangepakt. Europa was in 1920 al uitgebreid met kantoren en peroneelswoningen en werd in 1935 grondig verbouwd door Tjeenk en Bakker.

_{Afrika en De Zwijger enkele jaren geleden, links is nog een deel van Europa te zien.

Op de achtergrond Vrieshuis Amerika.}

Afrika was na een brand in 1913 al vervangen door een geheel nieuw pakhuis naar ontwerp van A.I. Joling, één van de vroegere voorbeelden van paddestoelvloeren in Nederland. De wapening van de geheel in beton uitgevoerde gevel lag echter te dicht aan de oppervlakte en ging daarom roesten. Tjeenk en Bakker maakten een nieuwe gevel. Europa werd in 1963 onherkenbaar verbouwd en nogmaals aangepast in 1971. Daarom werd er uiteindelijk geen monumentale waarde meer aan toegekend en werd het in het in 1999 gesloopt. Afrika is ondertussen rijksmonument geworden, onder andere vanwege de bijzondere vloeren.
Net als pakhuis Afrika is De Zwijger uitgevoerd in gewapend beton. Om problemen als bij Afrika te voorkomen werden de betonnen nevelbanken bekleed met halfsteensmuren. Hier- door werd ook een ander probleem opgelost dat zich bij Afrika voordeed, de onvoldoende isolatie die de betonnen muren boden. De Zwijger werd namelijk gebruikt als koelhuis voor de tijdelijke opslag voor bederfelijke producten.

De architect
Jan de Bie Leuveling Tjeenk was in zijn tijd een vooraanstaand figuur in de Nederlandse bouw- wereld. Hij werd in l 885 geboren in Amsterdam. Toen hij in Delft zijn ingenieurstitel had behaald, maakte hij eerst een wereldreis alvorens zich in 1914 als zelfstandig architect te vestigen. Na enige villa's gebouwd te hebben, werd Tjeenk in 1918 aangenomen als architect van het Nederlandsche Jaarbeursinstituut, waarvoor hij in 1921, 1930 en 1932 in Utrecht gebouwen neerzette. Tijdens zijn wereldreis had Tjeenk uitgebreid kennis gemaakt met de Amerikaanse architectuur. De invloed van Frank Lloyd Wright laat zich duidelijk zien in de in 1925 gereed gekomen Villa Troostwijk die Tjeenk op het Museumplein voor zichzelf liet bouwen. Ook in de latere Jaarbeursgebouwen liet deze invloed zich gelden.

_{Villa Troostwijk}

Het belang van pakhuis De Zwijger
De Zwijger oogstte reeds kort na de bouw veel lof en werd in verschillende overzichtswerken van de toenmalige moderne architectuur afgebeeld. Door de grootsprakige bouwprojecten aan het IJ is De Zwijger het enige onderdeel van de reeks pakhuizen aan de Oostelijke Handelskade dat zijn oude silhouet zal behouden en dit maakt het van groot belang. Ook het feit dat dit het enige nog overgebleven Amsterdamse pakhuis in betonbouw uit het interregnum is, maakt het bijzonder. Bureau Monumenten & Archeologie beschrijft het belang als volgt;

Het koelhuis is in 1933-34 gebouwd naar ontwerp van architect I. de Bie Leuveling Tjeenk en constructeur K. Bakker en een mooi voorbeeld van de nauwe samenwerking tussen de disciplines van de bouwkundig en de civiel ingenieur.

Het gebouw telt zeven bouwlagen en een kelder. De verdiepingen zijn opgebouwd uit ingedeelde rechthoekige ruimten voor het gekoeld opslaan van grote hoeveelheden goederen. De betonnen draagconstructie bestaat uit paddestoel- kolommen en consoles, welke laatste aan de zuid- en oostzijde forse uitkragingen ondersteunen en aan de noord- en westzijde inwendig zijn gelegen. De gevels zijn met een isoleerde baksteenlaag bekleed en door De Bie Leuveling Tjeenk van een weloverwogen Gevelcompositie (met vensters, laaddeuren en hijshuizen) en zorgvuldige detaillering voorzien.
De teruggereisde bovenste verdieping heeft een zaagdak met vensters aan de noordzijde ten behoeve van monsterzolders. Van de weinige overgebleven utilitaire gebouwen in het Oostelijk Havengebied is De Zwijger uit architectuurhistorisch, constructies en typologisch oogpunt een van de belangrijkste voorbeelden. De Zwijger behoort tot de belangrijkste industriële gebouwen in Amsterdam en heeft internationale allure".

Nieuwe bestemming
Toen in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw het Oostenlijk Havengebied werd ontruimd, kwam ook pakhuis De Zwijger leeg te staan. In 1986 nam het Repetitiehuis er zijn intrek. Het werd één van de belangrijkste popoefenruimtes van de stad - waar onder anderen Lois Lane en Herman Brood repeteerden er het was een hutspot met optredens en feesten.

Na de sloop van Vrieshuis Amerika kregen enkele krakers uit deze culturele broedplaats van de gemeente de gelegenheid een deel van de activiteiten in De Zwijger voort te zetten, zij het op een meer commerciële basis. Zij richtten hiertoe de stichting De Zwijger op.
Tegelijkertijd besloot de gemeenteraad om de verbindingsstuk met het lava-eiland door het voormalige pakhuis heen te bouwen, in plaats van dit te slopen. Maar na de voltooiing van de brug constateerde de Dienst Wonen van de gemeente dat het pakhuis bouwvallig was geworden en door het heien van de omliggende nieuwbouwprojecten zou kunnen instorten. B & W gaven hierop alsnog een sloopvergunning af.

_{De Jan Schaferbrug dwars door pakhuis De Zwijger}
Het Cuypersgenootschap vroeg onmiddellijk de rijksmonumentenstatus aan en deze werd in 2001 verleend, zodat sloop van de baan was. Over de vermeende bouwvalligheid is sindsdien niets meer vernomen.

Stichting De Zwijger (een coalitie van Cultuurfabriek, Waag Society, IDFA, Salto, Hoge- school Amsterdam en Submarine) heeft ondertussen een plan ontwikkeld en uitgewerkt voor een 'Center for Media and Urban Culture' een breed- en werkplaats en een vertonings- en ontmoetingsplek voor mediakunstenaars, cultureel ondernemers en producenten.

Een locatie met radio- en tv-studio's, een medialab en een filmzaaltje, redactieruimten, kantoren, een grote zaal en horeca. Een plek voor professionals en publiek, met creatie en vertoning onder één dak. Met een programmering van documentaire film, muziek, theater, debat, radio- en tv, installaties, exposities en festivals. De stichting kwam in november 2003 in contact met architectenbureau Van Stigt, dat al vele grote monumenten een nieuw leven had gegeven, zoals het Entrepotdok en de Oranje Nassaukazeme.

Ir. André van Stipt, die voor het Amsterdams Monumenten Fonds (AMF) al de vondel-, posthoorn- en Majellakerk had verbouwd, vroeg of het AMF - tegenwoordig onderdeel van Stadsherstel Amsterdam - bereid was pakhuis De Zwijger in eigendom te nemen en samen met de stichting en het architectenbureau de plannen uit te werken. Stadsherstel heeft het project op haalbaarheid onderzocht en in september 2004 heeft de gemeenteraad de benodigde subsidies goedgekeurd. In februari 2005 zal Stadsherstel met de restauratie beginnen.

Stadsherstel, november 2004

Commentaar

Alleen geregistreerde gebruikers mogen commentaar plaatsen!